Gettysburg. O tej bitwie napisano już chyba wszystko…
Bitwa pod Gettysburgiem należy do najlepiej opisanych starć w historii wojskowości. Od ponad stu lat powstają kolejne książki analizujące jej przebieg, decyzje dowódców, spory historiograficzne czy pamięć o tym wydarzeniu. Wśród setek publikacji trudno jednak wybrać te, które rzeczywiście warto przeczytać. W tym artykule zebrałem subiektywny przewodnik po najciekawszych książkach o bitwie pod Gettysburgiem – od przekrojowych opracowań całej kampanii, przez szczegółowe analizy taktyczne i spory historyków, aż po albumy ikonograficzne i literaturę piękną inspirowaną tym wydarzeniem.
Czego dowiesz się z tego artykułu:
- które książki najlepiej wprowadzają w temat bitwy pod Gettysburgiem i całej kampanii 1863 roku,
- czym różnią się najważniejsze jednotomowe opracowania (Trudeau, Sears, Guelzo),
- którą książkę wybrać na początek, jeśli chcesz zrozumieć przebieg bitwy,
- jakie klasyczne prace historiograficzne ukształtowały sposób myślenia o Gettysburgu,
- które opracowania schodzą na poziom szczegółowej analizy taktycznej (Pfanz i inni),
- gdzie znaleźć najlepsze analizy ataku Picketta i trzeciego dnia bitwy,
- jakie książki opisują spory historyków i kontrowersje wokół decyzji dowódców,
- które publikacje pomagają zwizualizować pole bitwy dzięki mapom, fotografiom i malarstwu,
- po jakie albumy i opracowania ikonograficzne sięgnąć, aby lepiej zobaczyć realia pola walki,
- jak literatura i pamięć historyczna wpłynęły na sposób przedstawiania bitwy pod Gettysburgiem,
- którą powieść historyczną o tej bitwie warto przeczytać i dlaczego The Killer Angels jest tak ważna.
Pomijając standardowe monografie czy mikrohistorie, mamy książki o wierzchowcach, prezydenckich przemowach, pomnikach, a nawet zjawiskach paranormalnych.
Przy okazji porządków na regałach (wymuszonych kompulsywnym kupowaniem nowości…), przejrzałem swoją „biblioteczkę gettysburską” – zarówną tą papierową, jak i e-booki. Oto subiektywny przewodnik po tym, co warto przeczytać, na podstawie wycinka literatury przedmiotu, z jakim się zetknąłem.
Na początek najlepiej zapoznać się z przekrojowym, jednotomowym opracowaniem całej kampanii.
Mam w tej kategorii trzech kandydatów:
- Noah Andre Trudeau, “Gettysburg. A Testing of Courage”;
- Stephen Sears, “Gettysburg”;
- oraz Allen Guelzo, “Gettysburg. The Last Invasion”.
Każda z nich jest napisana przystępnym, sprawnym stylem, w każdej są nieco inaczej rozłożone akcenty.
Praca Trudeau jest dobrze uporządkowana w chronologicznym układzie wydarzeń i pełna relacji, ale tok narracji w książce Searsa płynie jak dla mnie lepiej. Gdybym jednak miał wskazać z tej trójki jedną, wybrałbym The Last Invasion Allena Guelzo. Jest nie tylko najnowsza spośród nich, ale też autor wielokrotnie stosuje zabieg w postaci odnoszenia decyzji dowódców czy rozwiązań taktycznych do założeń teoretycznych i regulaminów z epoki. Czytając monografie bitew wojny secesyjnej amerykańskich autorów można niekiedy odnieść wrażenie, że choć dokonali oni iście benedyktyńskiej pracy ze źródłami, jak ognia unikali tego właśnie rodzaju dociekań. Strona polityczna i szerze tło kampanii też zostały przez Guelzo bardzo sprawnie nakreślone. Podobnie jest w książce Searsa, Trudeau zaś skupia się bardziej na samej bitwie.
Dla tych, którzy nie władają językiem angielskim w stopniu umożliwiającym przyjemną lekturę, nadal pozostaje praca Grzegorza Swobody, “Gettysburg” – najlepiej jej ostatnie, poszerzone wydanie (wyd. Attyka 2010). Nie jest to książka porównywalna z wyżej wymienionymi pod względem bazy źródłowej, ale mam do niej wielki sentyment. Myślę, że mimo wszystkich niedostatków, lekkie pióro Grzegorza Swobody nadal jest w stanie sprawić, że nawet czytelnik zupełnie nieobeznany z wojną secesyjną zostanie wciągnięty w opowieść o tytułowej bitwie, a być może nawet – jeśli to jego pierwsza książka o wydarzeniach z lat 1861-1865 – o całej wojnie.
Na takiej liście nie powinno zabraknąć pracy uznawanej za fundamentalną: “Gettysburg Campaign. A Study in Command” Edwina Coddingtona z 1968 roku. Powstrzymam się z jednak z jakąkolwiek opinią, gdyż – wstyd przyznać – do dziś przeczytałem jedynie jej fragmenty.
Podobnie rzecz się ma z “High Tide at Gettysburg” Glena Tuckera. Ta druga pozycja jest o tyle istotna, że wywarła duży wpływ na autora najpoczytniejszej powieści o tejże bitwie (Michael Shaara, “The Killer Angels”, o której jeszcze słowo poniżej), a co za tym idzie – słynnego filmu i całego popularnego wyobrażenia o bitwie pod Gettysburgiem. Z pewnością za to “Lee and His Men at Gettysburg: Death of a Nation” Clifforda Dowdeya zestarzała się znacznie gorzej niż praca Coddingtona, co jednak częściowo wynika z przyjętego, jednostronnego ujęcia.
Mając już podbudowę w postaci któregoś z wymienionych wyżej tomów, można rzucić się na głębsze wody szczegółowej, taktycznej jazdy bez trzymanki. W tej kategorii polecam trzy tomy autorstwa Harry’ego W. Pfanza: “Gettysburg. The First Day”; “Gettysburg. The Second Day”, oraz “Gettysburg. Culp’s Hill and Cemetery Hill”. Pfanz unika pułapki tego rodzaju opracowań, nie tracąc z oczu lasu spoza licznych drzew. Schodzi na szczebel pułków, a nawet kompanii, ale opisy te są podporządkowane kreśleniu szerszego obrazu działań brygad, dywizji i korpusów. Soczewka narracji przybliża się i oddala, ale nie jest to sztuka dla sztuki i pretekst, by sypać jak z rękawa żołnierskimi listami i memuarami. Narrację uzupełniają liczne i znakomite mapy, bez których śledzenie walk opisanych w taki sposób byłoby po prostu niemożliwe. Książki te edytorsko trzymają wysoki poziom, do jakiego przyzwyczaiło University of North Carolina Press.
Pfanz omówił pierwszy i drugi dzień bitwy, a w przypadku północnej części pola bitwy – także dzień trzeci. Pozostaje kulminacja i apogeum bitwy w postaci ataku Picketta. Dość wiekowa już, bo wydana w 1959 r. książka George Stewarta (“Pickett’s Charge. A microhistory of the final attack at Gettysburg, July 3, 1863”) nadal się broni, także znakomitym stylem. Warto zapoznać się najpierw z nią, a następnie sięgnąć po nowsze (z 2001 r.) opracowanie Earla J. Hessa – “Pickett’s Charge. The Last Attack at Gettysburg”. Praca Stewarta była pod wieloma względami pionierska, ale to książkę Hessa można uznać za ostatnie (póki co) słowo w temacie taktycznej analizy natarcia. Na dokładkę – Carol Reardon, “Pickett’s Charge in History and Memory”. Truizm, ale ukazanie jak zmieniało się postrzeganie i przedstawianie tytułowego ataku na obu tych jakże różnych płaszczyznach, jakimi są historia i pamięć, to rzecz ważna, szczególnie gdy mamy do czynienia z wydarzeniem tak obrosłym w mity.
“Gettysburg. The Meade-Sickles Controversy” Richarda Sauersa to bardzo rzetelna robota, owoc której przekonująco rozwiewa mity narosłe wokół wydarzeń drugiego dnia bitwy. Jest zwięźle, konkretnie I na temat – bez zbędnych dygresji, ale i też trochę bez polotu. Zbiór artykułów “The Third Day at Gettysburg and Beyond” jak zwykle w przypadku tej serii (Military Campaigns of the Civil War, znów wydawnictwa z UNC Press) zawiera najróżniejsze materiały. Mamy tu więc zarówno iście plutarchowskie „żywoty równoległe” Armisteada i Garnetta, spojrzenie z szeregów pewnego sierżanta z 14 pułku z Connecticut, jak i temat istotnie wychodzący poza pole tytułowej bitwy, czyli kontrowersje wokół tzw. pościgu Meade’a.
Gdyby komuś tego ostatniego było mało, oczywiście jest i całe wydawnictwo książkowe na ten temat – Kent Masterson Brown “Retreat from Gettysburg: Lee, Logistics, and the Pennsylvania Campaign”. Dla zwolenników kontrowersji natury kawaleryjsko-rajdowej David Petruzzi wziął na warsztat (na kartach “Plenty of Blame to Go Around. Jeb Stuart’s Controversial Ride to Gettysburg”) małą odyseję konfederackiej konnicy i jej przykre dla Armii Północnej Wirginii konsekwencje. Wreszcie, esej Jamesa M. McPhersona, w którym krótki opis bitwy przeplata się z refleksjami snutymi podczas wędrówek na polu bitwy (“Hallowed Ground. A Walk at Gettysburg”), będzie prawdopodobnie dobrym wyborem dla kogoś, kto chce zyskać zwięzły obraz wydarzenia.
Kilka pozycji, które pozwalą nam lepiej zwizualizować sobie opisywane wydarzenia.
Reprodukcje większości spośród 36 obrazów Dona Troianiego, które znaleźć można w jego albumie o bitwie gettysburskiej, pojawiła się już we wcześniejszych publikacjach tego wybitnego artysty i znawcy umundurowania. Polecając więc po prostu każdą z nich, zwrócę dodatkowo uwagę na “The Civil War Paintings of Mort Künstler”, tom 3: “The Gettysburg Campaign”. Jest to wydawnictwo o tyle ciekawe, że ilustracje w nim zawarte rozpozna każdy, kto oglądał (niekoniecznie kilkadziesiąt razy) film “Gettysburg”. William A. Frassanito, znany ze znakomitego studium fotograficznego pobojowiska pod Sharpsburgiem, jest autorem “Gettysburg: A Journey in Time”. Formuła obu wymienionych książek jest podobna: Frassanito analizuje fotografie kolejnych części pola bitwy, a ponieważ zna je jak własną kieszeń, odkrywa wiele, i to w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Warto także dlatego, by przypadkiem nie zapomnieć, że widok pobojowiska w środku lata mało miał wspólnego z bukoliczną sielanką.
Gettysburski regał wstydu (także wirtualny, ebookowy) to już inny temat.
Dodam tylko, że na liście potencjalnie ciekawych lektur figuruje m. in. “Meade at Gettysburg. A Study in Command”. Tak, należę do ludzi, którzy są zdania, że Armia Potomaku miała z tym wszystkim co nieco wspólnego. Nie na tyle jednak, by nie wałkować nadal sporów o błędy i wypaczenia po drugiej stronie barykady – dlatego na wspomnianej liście figurują obie książki Cory’ego M. Pfarra (“Longstreet at Gettysburg: A Critical Reassessment” i “Righting the Longstreet Record at Gettysburg. Six Matters of Controversy and Confusion”).
Na koniec fikcja literacka – tylko jedna, i już wcześniej wspominana: “The Killer Angels” Michaela Shaary, dostępna również w polskim przekładzie, jako po prostu “Gettysburg”. Polecam każdemu zainteresowanemu tą bitwą. Shaara (ojciec – twórczość syna, który podjął tematykę wojny secesyjnej, pominę milczeniem) stworzył galerię postaci z krwi i kości. Szczególnie Longstreet to w jego powieści postać rodem z greckiej tragedii, uwikłana w beznadziejną, skazaną z góry na porażkę – ale wcale przez to nie mniej fascynującą – walkę o odwrócenie losów bitwy i uniknięcie klęski. Dodajmy do tego oszczędny, ale wyśmienity styl, przemyślaną konstrukcję i otrzymujemy kawał znakomitej literatury.
Jeśli chcesz porozmawiać o książkach, Gettysburgu i historii – zapraszam do kontaktu:)
Lista polecanych przeze mnie książek o bitwie pod Gettysburgiem
Przekrojowe opracowania kampanii i bitwy:
- Noah Andre Trudeau – Gettysburg. A Testing of Courage
- Stephen Sears – Gettysburg
- Allen C. Guelzo – Gettysburg. The Last Invasion
- Grzegorz Swoboda – Gettysburg
Klasyczne opracowania historyczne:
- Edwin B. Coddington – The Gettysburg Campaign. A Study in Command
- Glenn Tucker – High Tide at Gettysburg
- Clifford Dowdey – Lee and His Men at Gettysburg: Death of a Nation
Szczegółowe opracowania taktyczne:
- Harry W. Pfanz – Gettysburg: The First Day
- Harry W. Pfanz – Gettysburg: The Second Day
- Harry W. Pfanz – Gettysburg: Culp’s Hill and Cemetery Hill
Atak Picketta i trzeci dzień bitwy:
- George R. Stewart – Pickett’s Charge: A Microhistory of the Final Attack at Gettysburg, July 3, 1863
- Earl J. Hess – Pickett’s Charge: The Last Attack at Gettysburg
- Carol Reardon – Pickett’s Charge in History and Memory
Kontrowersje i analizy szczegółowe:
- Richard A. Sauers – Gettysburg: The Meade-Sickles Controversy
- Gary W. Gallagher (red.) – The Third Day at Gettysburg and Beyond
- Kent Masterson Brown – Retreat from Gettysburg: Lee, Logistics, and the Pennsylvania Campaign
- David Petruzzi – Plenty of Blame to Go Around: Jeb Stuart’s Controversial Ride to Gettysburg
- James M. McPherson – Hallowed Ground: A Walk at Gettysburg
Albumy, ilustracje i fotografie:
- Don Troiani – Gettysburg: The Paintings of Don Troiani
- Mort Künstler – The Civil War Paintings of Mort Künstler, Vol. 3: The Gettysburg Campaign
- William A. Frassanito – Gettysburg: A Journey in Time
Książki wspomniane jako planowane / na liście do przeczytania:
- Kent Masterson Brown – Meade at Gettysburg: A Study in Command
- Cory M. Pfarr – Longstreet at Gettysburg: A Critical Reassessment
- Cory M. Pfarr – Righting the Longstreet Record at Gettysburg: Six Matters of Controversy and Confusion
Fikcja literacka:
- Michael Shaara – The Killer Angels (pol. Gettysburg)
FAQ – książki o bitwie pod Gettysburgiem
Jaką książkę o bitwie pod Gettysburgiem przeczytać na początek?
Dobrym wprowadzeniem są jednotomowe opracowania całej kampanii, np. Gettysburg. The Last Invasion Allena C. Guelzo lub Gettysburg Stephena Searsa. Obie książki w przystępny sposób opisują przebieg bitwy i decyzje dowódców.
Czy istnieje dobra książka o Gettysburgu po polsku?
Tak. Jedną z najczęściej polecanych jest Gettysburg Grzegorza Swobody (wyd. Attyka). Choć opiera się na skromniejszej bazie źródłowej niż nowsze prace anglojęzyczne, pozostaje dobrym wprowadzeniem dla polskiego czytelnika.
Które książki najlepiej opisują szczegółowy przebieg bitwy pod Gettysburgiem?
Za najbardziej szczegółowe uchodzą prace Harry’ego W. Pfanza: Gettysburg: The First Day, Gettysburg: The Second Day oraz Gettysburg: Culp’s Hill and Cemetery Hill. Autor analizuje działania na poziomie brygad, pułków, a czasem nawet kompanii.
Jakie książki opisują atak Picketta pod Gettysburgiem?
Jedną z klasycznych prac jest Pickett’s Charge George’a R. Stewarta. Nowszą analizę taktyczną przedstawia Earl J. Hess w książce Pickett’s Charge. The Last Attack at Gettysburg.
Czy istnieje powieść historyczna o bitwie pod Gettysburgiem?
Tak. Najbardziej znaną jest The Killer Angels Michaela Shaary. Powieść przedstawia wydarzenia z perspektywy dowódców obu armii i stała się podstawą scenariusza filmu Gettysburg z 1993 roku.